EDITORYAL

Nakaaalarma na sa kabila ng mga tagumpay na nakakamit ng kababaihan sa larangan ng edukasyon, pamahalaan, agham, negosyo, at palakasan, nananatili pa ring hamon ang pagkamit ng tunay na pagkakapantay-pantay. Kamakailan, noong Marso 9, 2026, binigyang-diin ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. sa kanyang talumpati sa 70th Session of the Commission on the Status of Women sa New York na “ang tunay na pag-unlad ng ekonomiya ay hindi mararating kung mananatiling nasa gilid lamang ang kababaihan.” Ipinapakita lamang nito na ang women’s empowerment ay hindi simpleng adbokasiya para lamang sa kababaihan kundi mahalagang salik sa pambansang kaunlaran. Ngunit, sa kabila ng mga batas na umiiral, patuloy pa ring nararanasan ng maraming kababaihan ang diskriminasyon, karahasan, at hindi pantay na oportunidad.

Pinagtitibay ng Republic Act No. 9710 o Magna Carta of Women ang karapatan ng kababaihan sa pantay na pagtrato, proteksiyon, at pagkakataon sa lahat ng aspeto ng lipunan. Kinikilala rin ng 1987 Konstitusyon ang karapatan ng bawat mamamayan laban sa diskriminasyon. Subalit walang saysay ang mga batas kung nananatiling buhay ang mga paniniwalang naglilimita sa kakayahan ng kababaihan. Ang diskriminasyon ay hindi lamang paglabag sa batas, kundi tahasang pagkitil sa pagkakataong umunlad ang kalahati ng populasyon ng bansa.

Hindi makatarungang ikulong ang kababaihan sa makalumang paniniwalang ang kanilang papel ay nakabatay lamang sa kasarian o tradisyunal na tungkulin. Kung tutuusin, napatunayan na ng maraming Pilipina ang kanilang kakayahang mamuno, magtagumpay, at maging katuwang sa pag-unlad ng bansa. Pinagtitibay pa ito ng Republic Act No. 7192 o Women in Development and Nation Building Act na nagtataguyod ng pantay na pagkakataon ng kababaihan sa pagsasanay, trabaho, at pakikilahok sa iba’t ibang sektor ng lipunan. Layunin nitong tiyakin ang pantay na pagkakataon ng kababaihan sa edukasyon, pagsasanay, trabaho, at pakikilahok sa mga programa at gawaing pangkaunlaran ng bansa. Hindi kasarian ang sukatan ng kakayahan—ang tunay na batayan ay talento, sipag, integridad, at kakayahang mamuno.

Hindi rin maikakaila na nananatili ang agwat sa pagitan ng batas at realidad. Ayon sa Philippine Statistics Authority (PSA), mas mababa pa rin ang labor force participation rate ng kababaihan kumpara sa kalalakihan. Samantala, patuloy na naitatala ng Philippine Commission on Women (PCW) at Philippine National Police (PNP) ang libo-libong kaso ng violence against women bawat taon. Ipinakikita lamang ng mga datos na hindi sapat ang pagkakaroon ng batas kung kulang naman ang mahigpit na pagpapatupad at pagbabago sa pananaw ng lipunan.

May mga nagsasabing sapat na ang pagkakapantay-pantay ng kababaihan at kalalakihan kaya hindi na kailangan ang mga programa o adbokasiya na nagsusulong ng women’s empowerment. Gayunman, hindi nito nabubura ang katotohanang marami pa ring kababaihan ang nahaharap sa gender-based violence, limitadong representasyon sa mga posisyong gumagawa ng mahahalagang desisyon, at mga panlipunang pamantayang humahadlang sa kanilang pag-unlad. Kung tunay nang pantay ang lahat, bakit kinakailangan pa ring ipaglaban ng maraming babae ang mga karapatang matagal nang kinikilala ng batas? Ang pagkakapantay-pantay ay hindi lamang nasusukat sa mga nakasulat na polisiya kundi sa aktuwal na karanasan ng bawat mamamayan.

Ang women’s empowerment ay hindi nangangahulugang pag-angat ng kababaihan kapalit ng pagbaba ng kalalakihan. Ito ay pagkilala na ang bawat tao ay magkaroon ng pantay na pagkakataong umunlad anuman ang kasarian. Kapag nabibigyan ng sapat na edukasyon, proteksiyon, at oportunidad ang kababaihan, lumalakas ang pamilya, umuunlad ang ekonomiya, at higit sa lahat, tumitibay ang pagkakaisa ng bansa.

Kaya’t nararapat lamang na higit pang palakasin ang pagpapatupad ng mga batas na nagtatanggol sa karapatan ng kababaihan at wakasan ang anumang uri ng diskriminasyon. Hindi dapat manatiling anino ng kalalakihan ang kababaihan sapagkat sila ay katuwang sa paghubog ng isang makatarungan at maunlad na lipunan. Laging tandaan, ang bansang patuloy na minamaliit ang kakayahan ng kababaihan ay bansang kusang nililimitahan ang sariling pag-unlad ng bayan.

Nakakapanlumo na patuloy na nananatiling isa sa pinakamabigat na suliranin ng Pilipinas ang kahirapan. Sa bawat pagsikat ng araw, may mga pamilyang ang unang iniisip ay hindi kung paano uunlad, kundi kung paano makakaraos hanggang sa susunod na pagkain. Nitong Hulyo 16, 2026, inanunsyo ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. ang paglulunsad ng pinalawak na UPLIFT Assistance Program, kung saan makatatanggap ng one-time cash assistance na hanggang ₱2,000 ang 3.5 milyong benepisyaryo ng 4Ps at Walang Gutom Program. Isang hakbang itong ikinatuwa ng marami, ngunit sapat na nga ba ito upang mabago ang kinabukasan ng milyun-milyong Pilipino?

Hindi maikakaila na may mga batas na naglalayong tugunan ang suliraning ito. Sa ilalim ng Republic Act No. 11310 o Pantawid Pamilyang Pilipino Program (4Ps) Act, layunin ng pamahalaan na putulin ang siklo ng kahirapan sa pamamagitan ng tulong-pinansyal kapalit ng pagpapaaral at pangangalagang pangkalusugan ng mga anak ng benepisyaryo. Dagdag pa rito, kinikilala ng Republic Act No. 11291 o Magna Carta of the Poor ang karapatan ng bawat mahirap na Pilipino sa sapat na pagkain, disenteng trabaho, kalidad na edukasyon, maayos na pabahay, at serbisyong pangkalusugan. Gayunpaman, hindi magiging ganap ang mga layuning ito kung mananatiling panandalian lamang ang mga programang ipinatutupad at hindi matutugunan ang ugat ng kahirapan.

Hindi makatarungan na mas malalim ang sanhi ng kahirapan kaysa sa kakulangan ng kita. Patuloy pa ring umiiral ang kawalan ng disenteng trabaho, mababang sahod, hindi pantay na akses sa kalidad na edukasyon, at limitadong serbisyong pangkalusugan. Kasabay pa nito ang patuloy na pagtaas ng presyo ng mga pangunahing bilihin na lalong nagpapabigat sa buhay ng mga ordinaryong Pilipino. Ayon sa Philippine Statistics Authority (PSA), umabot sa 15.5% ang poverty incidence noong 2023, katumbas ng humigit-kumulang 17.5 milyong Pilipino na nabubuhay sa ilalim ng poverty threshold. Kung gayon, malinaw na ang kahirapan ay hindi nalulutas sa isang beses na ayuda.

Batid nating hindi nasusukat ang tunay na kaunlaran sa dami ng mga gusali, tulay, at lansangang naitatayo. Mas makabuluhan itong masukat sa dami ng mga pamilyang nakaahon sa kahirapan, mga kabataang nakapagtapos ng pag-aaral, at mga manggagawang may marangal at sapat na hanapbuhay. Kaakibat nito ang United Nations Sustainable Development Goal 1 (Walang Kahirapan) layunin nitong wakasan ang kahirapan sa lahat ng anyo pagsapit ng 2030. Subalit magiging mailap ang layuning ito kung mananatiling nakatuon lamang ang pamahalaan sa panandaliang ayuda kaysa sa pangmatagalang reporma ng sistema. Hindi dapat ipagmalaki ang pagbabago o pag-unlad kung milyong-milyong Pilipino ang patuloy na maghihirap.

Maaring sabihin ng ilan na ang kahirapan ay bunga lamang ng katamaran. Ngunit paano magiging tamad ang magsasakang buong araw na nakabilad sa araw ngunit nananatiling baon sa utang? Paano magiging tamad ang manggagawang halos walang pahinga ngunit hindi pa rin sapat ang kinikita upang tustusan ang pagkain, upa, at edukasyon ng kanilang pamilya? Ang tunay na problema ay hindi kakulangan sa sipag kundi kakulangan sa patas na oportunidad at epektibong sistemang magbibigay ng pagkakataong makaahon ang bawat Pilipino.

Panahon na upang ituon ang pansin sa mga pangmatagalang solusyon. Kailangang paigtingin ang paglikha ng disenteng trabaho, suportahan ang mga magsasaka at maliliit na negosyante, paghusayin ang kalidad ng edukasyon, at tiyaking may pananagutan ang bawat programang inilulunsad laban sa kahirapan. Ang isang beses na ayuda ay maaaring pansamantalang magpagaan ng buhay, ngunit hindi nito kayang baguhin ang kinabukasan ng isang pamilya. Ang bawat pisong nagmumula sa buwis ng mamamayan ay dapat magbunga ng tunay at pangmatagalang pagbabago.

Ang kahirapan ay hindi kapalaran ng Pilipino. Isa itong suliraning maaaring malutas kung may tapat na pamamahala, matalinong mga polisiya, at sama-samang pagkilos ng pamahalaan at mamamayan. Hangga’t may mga pamilyang nagugutom at mga kabataang napipilitang isantabi ang kanilang mga pangarap dahil sa kakapusan, hindi pa ganap ang kaunlaran. Kaya laging tandaan, ang laban sa kahirapan ay hindi lamang tungkulin ng mga mahihirap—ito ay pananagutan ng buong lipunan.

Nakakabahala na sa kabila ng napakaraming makabagong teknolohiya, tila lalo pang nauubos ang oras ng maraming kabataan. Kamakailan, sa pagbubukas ng School Year 2026–2027, muling nanawagan ang Department of Education (DepEd) sa mga mag-aaral na paigtingin ang mahusay na study habits at time management upang maiwasan ang mababang pagganap sa klase at academic burnout. Isa itong malaking biro ito para sa sistema ng edukasyon. Hindi kakulangan ng oras ang pangunahing suliranin ng kabataan, kundi ang kawalan ng disiplina sa paggamit nito.

Hindi na bago ang problemang ito. Habang dumarami ang mga kagamitang nagpapadali sa pag-aaral, lalo ring dumarami ang mga distraksiyong umaagaw sa oras ng mga estudyante. Ilang minutong pagbubukas ng social media ang nauuwi sa ilang oras na walang saysay. Kinikilala mismo ng Republic Act No. 10533 o Enhanced Basic Education Act of 2013 na layunin ng edukasyon ang paghubog ng mga mag-aaral na may kakayahan at responsibilidad na magagamit sa pang-araw-araw na buhay. Kung hindi natin kayang pamahalaan ang sariling oras, wala sa lohika na asahan nating magiging handa tayo sa mas mabibigat na hamon sa hinaharap.

Hindi hindi makatarungan na patuloy nating isisi sa kakulangan ng oras ang mga kabiguang tayo rin naman ang lumikha. Ayon sa pag-aaral nina Britton at Tesser (1991), mas mataas ang akademikong pagganap ng mga mag-aaral na may mahusay na time management kaysa sa mga walang malinaw na plano sa kanilang oras. Sampal ito sa katotohanan na hindi kakulangan ng talino ang ugat ng maraming kabiguan. Ang tunay na problema ay ang kawalan ng disiplina at wastong pagpapahalaga sa bawat oras na lumilipas.

Mas nakababahala pa rito ang epekto nito sa kalusugan. Ayon sa World Health Organization (WHO), ang hindi maayos na pamamahala ng gawain at oras ay maaaring magdulot ng stress, pagkapagod, at burnout. Hindi lamang bumababa ang marka ng isang estudyante—unti-unti ring naaapektuhan ang kanyang kalusugang pangkaisipan. Malaking biro ito para sa kinabukasan ng kabataan kung mas inuuna pa ang walang katapusang pag-scroll sa cellphone kaysa sa pag-aaral, pahinga, at paglinang ng sariling kakayahan at kahusayan.

May mga nagsasabing hindi dapat sisihin ang mga estudyante dahil marami silang sabay-sabay na responsibilidad sa paaralan at tahanan. Totoo ito, at hindi ko minamaliit ang kanilang sitwasyon. Ngunit wala pa ring lohika na gawing dahilan ang pagiging abala upang tuluyang pabayaan ang sariling iskedyul. Hindi nadaragdagan ang dalawampu’t apat na oras sa isang araw. Ang nagbabago lamang ay kung paano natin ito ginagamit. Ang kakulangan sa oras ay kadalasang bunga ng maling prayoridad, hindi ng kakulangan ng panahon.

Panahon nang itigil ang kultura ng pagpapaliban. Hindi sapat ang paulit-ulit na paalala ng mga guro at magulang kung walang kusang disiplina ang bawat mag-aaral. Hindi makatarungan na isisi sa paaralan, sa teknolohiya, o sa sistema ang mga pagkakataong tayo mismo ang nagsayang. Ang oras ay yaman na hindi naibabalik. Kapag hinayaan nating nakawin ito ng katamaran at distraksiyon, tayo rin ang unang mawawalan ng pagkakataong umunlad.

Sa huli, hindi kailanman naging kalaban ng tao ang oras. Ang tunay na kalaban ay ang kawalan ng pagpapahalaga rito. Kung nais nating maging matagumpay, hindi sapat ang sipag at talino lamang. Kailangang matutuhan din nating gamitin ang bawat minuto nang may layunin. Laging tandaan, ang oras ay hindi naghihintay sa sinuman, at ang kinabukasang pinababayaan ngayon ay pagsisisihan sa darating na bukas.